Leiðbeiningar um mataræði eru einstaklingsbundnar og miðast við hvaða hluti meltingarvegar er sjúkur og hvað hver og einn þolir. Fólk með meltingarfærasjúkdóma borðar oft ekki vegna ónota eða hræðslu við verki. Slíkt eykur hættu á einhæfu fæði og vannæringu. Markmið með ráðgjöf um fæðuval
Markmiðið með ráðgjöf um fæðuval fyrir stómaþega er eftirfarandi:1. Mæta orku- og næringarþörf hvers og eins.
2. Koma í veg fyrir vökva og steinefnatap.
3. Koma í veg fyrir stíflu.
4. Hafa áhrif á það sem í pokann kemur. Hafa í því sambandi í huga loftmyndun, lykt og áferð.
Orkuefni og orkuþörf
Orkuefni fæðunnar er þrenns konar:
* Prótein - kjöt, fi skur, mjólk og mjólkurvörur og egg.
* Fita - olíur og smjör o.fl . sem er sjáanlegt; kjöt, mjólk o.fl . sem oft er ekki sýnilegt.
* Kolvetni - mjöl og kornvörur o.fl . þ.h. svo sem kartöfl ur, ávextir og grænmeti.
Samkvæmt Manneldismarkmiðum fyrir Íslendinga er æskilegt að hlutföll orkuefnanna sé eftirfarandi:
* Kolvetni 50 - 60%
* Fita 30 - 35%
* Prótein 15 - 20%
Meltingarvegurinn og hlutverk hans Meltingarvegurinn skiptist í munn, vélinda, maga, smáþarma og ristil. Hver einstakur hluti meltingarvegarins gegnir ákveðnu hlutverki. Melting og frásog næringarefna á sér stað í smáþörmum og upptaka vökva að hluta. Í ristli fer fram upptaka vökva og losun úrgangs.
Matur eftir stómaaðgerð
Mataræði stómaþega eftir aðgerð má í grófum dráttum skipta í tvö stig. Á fyrra stiginu er um að ræða tímabilið fyrst eftir aðgerð sem er 6-8 vikur, jafnvel lengur. Á þessu tímabili ber að huga að ýmsu varðandi fæðu. Á seinna stiginu, þegar stómaþegar hafa náð bata eftir aðgerð, geta þeir farið að borða flest alla fæðu.
Rétt er að hafa í huga að það skiptir máli í hvaða ástandi einstaklingurinn er fyrir stómaaðgerð. Oft þarf stómaþegi á hvatningu að halda til að nærast eftir aðgerð. Nauðsynlegt er að máltíðir séu reglulegar, 5-6 sinnum á dag, jafnvel oftar. Betra er þá að borða lítið í einu.
Almennar leiðbeiningar
* Taka skal góðan tíma við máltíðir og tyggja matinn vel.
* Drekka vel yfi r daginn.
* Oftast er þörf fyrir aukið salt.
* Fleiri og smærri máltíðir eru heppilegri.
* Prófa sig áfram með fæðutegundir - helst eina í einu og lítið í hvert skipti.
Einkenni um þurrk: Þorsti, þurr húð,
lítið þvag, dökkt þvag, magakrampi,
erfi ður andardráttur.
Fæða sem getur stíflað:
Ávaxtahýði og kjarnar, þurrkaðir ávextir (gráfíkjur, döðlur, rúsínur), hnetur, fræ, möndlur og kókósmjöl, maís, hvítkál, popkorn, hýði og tægjur, s.s. aspas, sellerí, tómatar, grænar baunir, ananas o.fl .
Fæðutegundir sem þykkja:
Haframjöl, þroskaðir bananar og eplamauk, soðin hrísgrjón, pasta og sagógrjón, soðin mjólk, jógúrt og mjúk hnetusmjör.
Fæðutegundir sem geta þynnt:
Appelsínusafi og sveskjusafi, þurrkaðir og ferskir ávextir, bakaðar baunir, bjór og áfengi, mikil sætindi, lakkrís, sterkkryddaður matur.
Loft og lykt:
Eftirtaldar fæðutegundir geta haft áhrif á loft og lykt: Baunir ýmis konar, hvítkál, laukur og hvítlaukur, gosdrykkir og bjór, melónur, gulrófur, djúpsteiktur matur, sterkir ostar og krydd, rúgbrauð, fiskur og egg. Hins vegar eru jógúrt, súrmjólk, fersk steinselja og kúmen dæmi um fæðu sem getur komið í veg fyrir lykt.
Trefjar
Trefjar eru kolvetni sem ekki brotna niður í meltingunni og nýtast því ekki sem orka. Þær draga til sín vatn, bæta meltinguna og auka umfang hægða og auðvelda losun þeirra. Trefjar eru tvenns konar og hafa ólík áhrif á meltingarveginn. Vatnsleysanlegar trefjar hægja á magatæmingu en eiga lítinn þátt í því að örva meltinguna. Dæmi um slíkar trefjar eru pektin, gúmmíefni og hemicellulosi, fæðutegundir, s.s. haframjöl, rúgmjöl, ávextir, ber, grænmeti, bygg og sagógrjónx innihalda þessar trefjar.
Óvatnsleysanlegar trefjar draga í sig vatn á leiðinni gegnum meltingarveginn, örva hreyfingu meltingarvegar og koma í veg fyrir hægðatregðu. Dæmi um slíkar trefjar eru sellulosi, lignin, sumar tegundir hemisellulosa, fæðutegundir, s.s. hveitiklíð, hýðishrísgrjón, gróft brauð, gróf morgunkorn, ávextir og grænmeti. Ávallt er hætta á að einhver næringarefni vanti og má þar nefna járn, kalk, B12 og fi tuleysanlegu vítamínin A, D og E. Gott er að hafa fæðuhringinn í huga og athuga hvaða fæðufl okkar verða útundan.
Matseðill
Æskilegur matseðill dagsins getur litið svona út:
Morgunverður
Hafragrautur, cheerios eða jógúrt.
Brauð með smjöri og osti.
Drykkur.
Hádegisverður
Súpa og samloka.
Drykkur.
Síðdegishressing
Brauð eða kökusneið, te eða annar drykkur.
Næringardrykkur.
Kvöldverður
Heitur matur, s.s. fi skur eða kjöt.
Hrísgrjón, kartöfl ur eða pasta og soðið grænmeti.
Ávöxtur. Drykkur.
Kvöldhressing
Brauð, kringla, kex eða ávöxtur.
Drykkur.
Við þetta má bæta að gjarnan má setja eitthvað járnríkt og kalkríkt ofan á brauð eins og t.d. lifrarkæfu eða sardínur.
